Giai đoạn từ năm 2020 đến 2023 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong nhận thức về sức khỏe tâm thần tại Việt Nam. Theo dữ liệu từ Bộ Y tế, số lượng các ca tư vấn tâm lý trong giai đoạn này đã tăng trưởng 30% so với giai đoạn trước đó, phản ánh sự tích tụ các áp lực tâm lý từ đại dịch và biến động kinh tế. Tuy nhiên, sự gia tăng nhu cầu này đã vô tình tạo ra một thị trường màu mỡ cho các đối tượng lợi dụng danh nghĩa "chữa lành" để thực hiện các hành vi trục lợi. Các chuyên gia y tế ước tính rằng có tới 1/4 dân số toàn cầu chịu ảnh hưởng về tâm lý sau đại dịch, và tại Việt Nam
Cấu trúc của các hội nhóm chữa lành hiện nay thường vận hành dựa trên cơ chế thao túng tâm lý tinh vi. Các đối tượng thường nhắm vào những cá nhân đang trong trạng thái tổn thương hoặc yếu đuối về tinh thần để chi phối và dẫn dắt họ vào các khóa học đắt đỏ. Nạn nhân thường bị thuyết phục để trở nên phụ thuộc hoàn toàn vào những người tự xưng là "bậc thầy" hoặc "người dẫn dắt", dẫn đến việc mất niềm tin vào các giá trị thực tế và thậm chí lừa dối người thân để có tài chính tham gia các khóa học này. Sự phân loại giữa các hoạt động chữa lành chính thống và biến tướng ngày càng trở nên mong manh khi các đối tượng lừa đảo khéo léo lồng ghép các yếu tố tâm linh, mê tín dị đoan vào các thuật ngữ y khoa hoặc tâm lý học.
Thiền định, khi được thực hành như một kỹ thuật chánh niệm (mindfulness), đã được khoa học chứng minh là mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe thể chất và tinh thần. Các nghiên cứu chỉ ra rằng thiền định giúp giảm căng thẳng, điều trị bệnh tim, hạ huyết áp, và cải thiện giấc ngủ bằng cách tạo ra trạng thái tỉnh táo, tập trung. Tại Việt Nam, nhiều tổ chức giáo dục cộng đồng và các cơ sở tôn giáo đã triển khai các lớp học thiền theo hướng tích cực, giúp người học xoa dịu tâm hồn và hình thành kết nối sâu sắc với cộng đồng.
Tuy nhiên, ranh giới giữa thiền định hỗ trợ sức khỏe và các nhóm thiền định cực đoan thường bị xóa nhòa bởi những tuyên bố về "năng lượng bình an" có khả năng thay thế hoàn toàn y học hiện đại. Một số nhóm như PSSM Việt Nam nhấn mạnh vào lối sống ăn chay thuần thực vật tuyệt đối kết hợp với thiền định để tạo ra năng lượng tích cực. Mặc dù việc ăn chay và thiền định có giá trị riêng, nhưng khi các phương pháp này được quảng bá như một lộ trình "thiền trị liệu" để loại bỏ stress và bệnh tật mà không cần sự can thiệp của bác sĩ, chúng dễ dàng trở thành bàn đạp cho các tư tưởng bài trừ y học. Sự chuyển dịch từ thiền định thư giãn sang thiền định chữa bệnh là một trong những cơ chế chính khiến người dân dần rời xa các cơ sở y tế uy tín.
Sự trỗi dậy của phong trào anti-vaccine không đơn thuần là sự thiếu kiến thức, mà là kết quả của một cấu trúc niềm tin phức tạp. Nhiều người dân tham gia các hội nhóm "tự chữa lành" tin rằng cơ thể có khả năng tự phục hồi tuyệt đối mà không cần can thiệp y tế. Họ thường bài trừ hóa chất và có tâm lý lo ngại cực đoan về tác dụng phụ của vaccine, bất kể các quy trình kiểm định nghiêm ngặt từ Bộ Y tế.
- Cơ chế lan truyền thông tin sai lệch được thúc đẩy bởi:Thuyết âm mưu:
- Các bài viết cho rằng vaccine là công cụ của các tập đoàn dược phẩm để gây hại hoặc kiểm soát con người.
- Sự tác động của Influencer: Những người có sức ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội, dù không có chuyên môn y y khoa, vẫn chia sẻ các quan điểm bài trừ y học, dẫn dắt cộng đồng theo hướng lệch lạc.
- Tâm lý chủ quan: Nhiều phụ huynh cho rằng các bệnh truyền nhiễm hiện nay đã biến mất hoàn toàn, dẫn đến sự thờ ơ trong phòng ngừa.Khẳng định quyền tự quyết: Coi các chỉ định y khoa là sự xâm phạm quyền tự do cá nhân đối với cơ thể mình.
Sự kết hợp giữa tư tưởng chữa lành, thực dưỡng và anti-vaccine đã tạo ra một lối sống "thuận tự nhiên" cực đoan, nơi y học hiện đại bị coi là kẻ thù. Những người theo đuổi lối sống này tin rằng việc dùng thuốc là "rước độc vào người" và mọi bệnh tật đều có thể được giải quyết bằng chế độ ăn uống hoặc thiền định.
